Word Origins | Ölüm, Vefat, Müteveffa, Mevta, Gebermek, Defin, Gömü

The Danse Macabre, also called the Dance of Death, is an artistic genre of allegory of the Late Middle Ages on the universality of death.

The Danse Macabre consists of the dead, or a personification of death, summoning representatives from all walks of life to dance along to the grave, typically with a pope, emperor, king, child, and laborer. The effect was both frivolous, and terrifying; beseeching its audience to react emotionally. It was produced as memento mori, to remind people of the fragility of their lives, and how vain were the glories of earthly life. Its origins are postulated from illustrated sermon texts; the earliest recorded visual scheme was a now-lost mural at Holy Innocents' Cemetery in Paris dating from 1424 to 1425. Renowned for his Dance of Death series, the famous designs by Hans Holbein the Younger (1497–1543) were drawn in 1526 while he was in Basel. They were cut in wood by the accomplished Formschneider (block cutter) Hans Lützelburger.

The Dance of Death (1493) by Michael Wolgemut, from the Nuremberg Chronicle of Hartmann Schedel

This Word Origins posting was initiated after correspondence with Hale Koray.

Mavi Boncuk |

Ölüm: From oldTR öl- +Im → öl- death[1] passing[3], demise[4]EN

Ölü: dead[2] EN

1. Bir canlıda hayâtî fonksiyonların tam ve kesin bir şekilde sona ermesi durumu, mevt, irtihal, vefat: Ne vakit olsa, yüzlerce yıl yaşasa yine ölümden kurtuluş olmadığını bilen, bu hakîkati unutmayan âriflerdendi (Ömer Seyfeddin). Neylersin ölüm herkesin başında / Uyudun uyanamadın olacak / Kimbilir nerde, nasıl, kaç yaşında / Bir namazlık saltanatın olacak / Taht misâli o musallâ taşında (Câhit S. Tarancı). Ölüm âsûde bahâr ülkesidir her rinde / Gönlü her yerde buhurdan gibi yıllarca tüter / Ve serin serviler altında kalan kabrinde / Her seher bir gül açar, her gece bir bülbül öter (Yahyâ Kemal).

2. Ölme tarzı, ölme biçimi: “Ölümü özenilecek kadar kolay oldu.”3. Îdam cezâsı: “Ölüme mahkûm etmek.” “Ölüm kararı.” ♦ mec.

4. Sona erme, ortadan kalkma, yok olma.

5. Çok büyük üzüntü, sıkıntı: Yusuf Bey gibi şevk ve aşk dolu bir insana ölüm demekti (Sâmiha Ayverdi).

6. ünl. “Ölsün” anlamında ölmesi istenen kimselere karşı kullanılır: “Hâinlere ölüm!”

 Ölüm Allah’ın emri:

1. Ölüm Allah’ın emri olduğu için herkes ölecektir, ölmek mukadderdir, ölümü tevekkülle karşılamak gerek.

2. Ölümden nasıl olsa kaçılmaz, onun için ne kadar tehlikeli olsa da yapacağım, ölüm korkusu bana engel olamaz. Ölüm ben geliyorum demez: İnsanın ne zaman, nerede öleceği belli olmaz: Ben geliyorum demez ki ölüm / Kazâ belâ adım başınadır (Câhit S. Tarancı – Ö.T.S.). 

Ölüm cezâsı: hukuk. Bir suçlunun öldürülmesi husûsunda verilen kānûnî cezâ, îdam cezâsı. 

Ölüm döşeğinde: Ölmek üzere, çok ağır hasta: Ölüm döşeğinde yatan ecel teri döker (Atasözü – Ş.A.D.). Gelemezdim. Annemi ölüm döşeğinde nasıl bırakırdım (Ömer Seyfeddin). Avrupa medeniyeti de ölüm döşeğindedir, ama bu ölüme bir türlü katlanamaz yazarın gönlü (Cemil Meriç). Ölüm eri: Ölümü göze alan kimse, fedâi: Dedi beylere gördünüz mü çeri / Savaş nice eylermiş ölüm eri (Süheyl ü Nevbahar – T.S.). 

Ölüm fermânı: Bir kimse veya şeyin ölmesi, yok edilmesi hakkında verilen karar: Lâkin Avrupa, Osmanlı İmparatorluğu’nun ölüm fermânını yazmıştı (Sâmiha Ayverdi). Ölüm kâğıdı: Bir kişinin öldüğüne dâir verilen belge. 

Ölüm kalım meselesi (kavgası, mücâdelesi, savaşı…): Hayâtî önem taşıyan, uğrunda ölümün bile göze alınacağı mesele (kavga, mücâdele, savaş…): Selçuk ve bilhassa Osmanlı asırlarında Türkçe (…) bütün Balkan, Kafkas ve Sûriye dilleriyle çok tabiî bir ölüm kalım mücâdelesi yapmış ve milletimizin büyük dil sevgisi ile Osmanlı hükümdar âilesinin şuurlu Türkçecilik siyâseti bu savaştan muzaffer çıkmıştır (Nihat S. Banarlı). 

Ölüm korkusu: Her an ölmek endîşesinin verdiği korku: Ölüm korkusu ile uğrayacağı hakāretlere boyun eğmesin (Ömer Seyfeddin). Ve ancak çakır pençe bir hükümdar saltanata gelince biraz ölüm korkusu ile veya şahsî menfaat yüzünden gem kabul ediyorlardı (Ahmet H. Tanpınar). 

Ölüm orucu: Herhangi bir amaca ulaşmak için sonunda ölümü göze alacak şekilde kendini aç bırakma, hiçbir şey yememe. 

Ölüm sessizliği: Çok derin sessizlik. 

Ölüm tazmînâtı: hukuk. (İş sözleşmesine göre) Ölen kimsenin yakınlarına işveren tarafından ödenmesi gereken para. 

Ölüm var, dirim var: İnsan hayatta olduğu müddetçe her an ölebilir, onun için tedbirli olmak gerekir: “Artık vasiyetnâmemi hazırlayacağım, ölüm var, dirim var.” 

Ölümden dönmek: Hastalığı ölümle netîcelenecek kadar ağırlaştıktan sonra iyileşmeye başlamak, ölüm tehlikesi atlatmak. 

Ölümle burun buruna gelmek: Ölüm tehlikesiyle karşılaşmak, çok tehlikeli bir durumdan kurtulmak. 

Ölümle öç alınmaz: Menfaatine dokunan veya düşmanı olan bir kimsenin ölümüne sevinmek insanlığa yakışmaz: Söz aramızda, ölümle öç alınmaz, ama onlar Binnaz’ın vefâtına memnun oldular (Hüseyin R. Gürpınar). Ölümle öç alınmaz değil mi kızım? (Reşat N. Güntekin). 

Ölümlerden ölüm beğen: Kötü hareketleriyle en acı ölüme müstahak olan kimselere söylenir. 

Ölümü gör: Ölümü öp. Ölümü göze almak: Yapacağı iş uğruna ölmekten bile korkmamak. 

Ölümü öp: (Yap veya yapma anlamında) Yemin sözü, ölümü gör: “Gidersen ölümü öp.” Samim bütün ciddiyetiyle: –Söylemem dedi. Ölümü öp söylemezsen (Peyâmi Safâ). 

Ölümüne susamak (koşmak): Ölümle sonuçlanabilecek kadar tehlikeli bir işe girişmek, bile bile kendini tehlikeye atmak. 

Ölünün körü: Elinin körü [Bu sözün aslı ölünün gûru “ölünün mezarı”dır; aslı unutulunca ölünün körü ve ardından elinin körü olmuştur].

Oldest source:  ölüm "aynı anlamda" [ Irk Bitig (900 yılından önce) : sub içipän yaş yipän ölümdä ozmiş [su içip ot yeyip ölümden kurtulmuş] ]

Vefat: death[1] passing[3], demise[4]EN

FromAR wfy kökünden gelen wafāͭ وفاة  "ölüm" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça wafā وفا  "sözünü tuttu, borcunu ödedi, görevini yerine getirdi" fiilinin masdarıdır.

(ﻭﻓﺎﺕ) i. (Ar. vefāt) Ölüm, ölme: Oğlumun vefâtını haber aldım (Nâmık Kemal). Sonra duydum vefât-ı bîkesini (Hüseyin Sîret). Amerika’da bilmem kimin vefâtını, falan beyin falan hanımla izdivâcını (…) havâdis olarak bize veriyor (Cenap Şahâbeddin).

Vefat etmek: Ölmek: Bursa’da vefat ettiğini pek çok sonra öğrendim (Ahmet Hâşim). Bir kadının vefat eden kocasına ağlaması hamâkat eseri midir? (Hüseyin R. Gürpınar).

Müteveffa: Arapça wfy kökünden gelen mutawaffā متوفّا  "borcu tam olarak tahsil edilmiş olan" fiilinden alıntıdır. Arapça fiil Arapça tawaffī توفّي  "borcunu tam olarak tahsil etme, (mec.) ölme" sözcüğünün tefeˁˁul vezni (V) mefˁuludur. Arapça wfy kökünden gelen wafāˀ وفاء  "sözünü tutma, borcuna sadık olma, görevini yerine getirme" sözcüğünden alıntıdır.

Mevta: ( ﻣﻮﺗﺎ– ﻣﻮﺗﻰ) i. (Ar. meyyit “ölü”nün çoğul şekli mevtā) [Türkçe’de daha çok tekil anlamında kullanılmıştır] Ölmüş kimse, ölü; ölüler: Taş zannederek kullanıyor da onu insan / Mevtâ kemiğinden oluyor bir nice eyvan (Ali E. Bolayır’dan). Her şeyde ilerlemek temennî / Mevtâ neden eylesin tedennî (Abdülhak Hâmit). Hayır, hayır! Geldikleri halde olsa yine iyi. Âdeta birer mevtâ hâlinde yola çıkarlar, mevtâ hâlinde vilâyete avdet ederler (Fâik Reşat).

Gebermek:  die[5] EN fromAR mlw kökünden gelen imlāˀ إملاء  "dikte etme, yazı yazdırma" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Aramice/Süryanice mlē מל  "1. dolu, 2. herekeli yani sesli harfleri bildiren noktaları doldurulmuş yazı" sözcüğünün ifˁāl vezni (IV) masdarı olabilir; ancak bu kesin değildir. Bu sözcük Aramice/Süryanice #mly מלי  "doldurma" kökünden türetilmiştir.

Defin – Defn: burial, interment [6] EN (ﺩﻓﻦ) i. (fromAR. defn) (Ölü için) 

Gömme, gömülme: “Defin merâsimi bitti.” “Ölünün defnine izin vermediler.” Pederinin defni hizmetini îfâ etmek için… (Nâmık Kemal).

Defin: (ﺩﻓﻴﻦ) sıf. (fromAR defn “gömmek, gömülmek”ten defіn) Gömülmüş, gömülü, defnedilmiş, medfun: Ulviyyet o cephede defîndir (Abdülhak Hâmit). Defîn-i hufre-i girdâbdır bak işte mâşûkan (Hüseyin Sîret).

ahiret yolculuğu

Gömü: i. (< göm-ü) yeni. Saklanmak için toprak altına gömülmüş olan altın, para vb. kıymetli şeyler, defîne: Birbirinden farklı gömü tipleri içinde, en baskın olanı Assur kültürüne özgü olmakla birlikte... (Milliyet Sanat).

Gömük: sıf. (< göm-ü-k) halk ağzı. Gömülmüş.

Mezar: tomb, grave, vault, sepulchre,burial place[7] EN (ﻣﺰﺍﺭ) i. (fromAR ziyāret “ziyâret etmek”ten mezār “ziyâret edilen yer”) Bir kimsenin öldükten sonra gömüldüğü yer, kabir: Güneş doğmadan Deli Mehmed’in mezarına koştu (Ömer Seyfeddin). Eğer mezarda, şafak sökmeyen o zindanda / Ceset çürür ve tahayyül kalırsa insanda / Cihan vatandan ibârettir îtikādımca (Yahyâ Kemal). Bunların öldükten sonra bir mezarları bile yoktur (Peyâmi Safâ).

Mezar kaçkını: Çok zayıflamış, ölecek hâle gelmiş (kimse). 

Mezar kitâbesi: Mezar taşına yazılan yazı. 

Mezar taşı: Ölünün kimliğini, ölüm târihini belirtmek, gelip geçenden hayır duâ istemek vb. düşüncelerle mezarın baş tarafına dikilen yazılı taş: Hüdâî konuşur bir ince dilden / Hâl ehli olmayan bilir mi halden / Bilgisiz görgüsüz duygusuz kuldan / Ölülerin mezar taşı makbuldür (Hüdâyî – Ö.T.S.). Sizin için mezarlar, mezar taşları (Orhan V. Kanık). O ruh ki bir diyârın mezar taşlarında kazılı şeytan ve canavar resimlerine benzeyen biçimsiz, değersiz, kaba izlerle örtüldü gitti (Yâkup K. Karaosmanoğlu). 

(Birinin) Mezarını kazmak: (Bir kimseyi) Mahvetmek, öldürmek maksadıyle gizlice birtakım planlı hareketlere girişmek: Koşarken Avrupa ta’cîle ihtizârımızı / İçerde bir sürü hâin kazar mezârımızı (Mehmet Âkif – Ş.A.D.). Îran’ın mezarını kazmak için Moskof Kazakları ile teşrîk-i mesâî etmiş (Cenap Şahâbeddin). Sana benim gözümle bakmayanın / Mezarını kazacağım (Ârif N. Asya – Ö.T.S.).

[1] death (n.) Old English deaþ "total cessation of life, act or fact of dying, state of being dead; cause of death," in plural, "ghosts," from Proto-Germanic *dauthuz (source also of Old Saxon doth, Old Frisian dath, Dutch dood, Old High German tod, German Tod, Old Norse dauði, Danish død, Swedish död, Gothic dauus "death"), from verbal stem *dau-, which is perhaps from PIE root *dheu- (3) "to die" (see die (v.)). With Proto-Germanic *-thuz suffix indicating "act, process, condition."

I would not that death should take me asleep. I would not have him meerly seise me, and onely declare me to be dead, but win me, and overcome me. When I must shipwrack, I would do it in a sea, where mine impotencie might have some excuse; not in a sullen weedy lake, where I could not have so much as exercise for my swimming. [John Donne, letter to Sir Henry Goodere, Sept. 1608]

Of inanimate things, "cessation, end," late 14c. From late 12c. as "death personified, a skeleton as the figure of mortality." As "a plague, a great mortality," late 14c. (in reference to the first outbreak of bubonic plague; compare Black Death). Death's-head, a symbol of mortality, is from 1590s. Death's door "the near approach of death" is from 1540s.

As a verbal intensifier "to death, mortally" (as in hate (something) to death) 1610s; earlier to dead (early 14c.). Slang be death on "be very good at" is from 1839. To be the death of "be the cause or occasion of death" is in Shakespeare (1596). Expression a fate worse than death is from 1810 though the idea is ancient.

Death row "part of a prison exclusively for those condemned to capital execution" is by 1912. Death knell is attested from 1814; death penalty "capital punishment" is from 1844; death rate from 1859. Death-throes "struggle which in some cases accompanies death" is from c. 1300.

[2] dead (adj.) Middle English ded, from Old English dead "having ceased to live," also "torpid, dull;" of water, "still, standing," from Proto-Germanic *daudaz (source also of Old Saxon dod, Danish død, Swedish död, Old Frisian dad, Middle Dutch doot, Dutch dood, Old High German tot, German tot, Old Norse dauðr, Gothic dauþs "dead"), a past-participle adjective based on *dau-, which is perhaps from PIE *dheu- (3) "to die" (see die (v.)).

Meaning "insensible, void of perception" is from early 13c. Of places, "inactive, dull," from 1580s. Of sound, "muffled," 1520s. Used from 16c. as "utter, absolute, quite" (as in dead drunk, 1590s); from 1590s as "quite certain, sure, unerring;" by 1881 as "direct, straight." Dead heat, a race in which more than one competitor reaches the goal at the same time, is from 1796. The dead-nettle (c. 1400) resembles the nettle but does not sting.

Dead on is 1889, from marksmanship. Dead duck "person defeated or soon to be, useless person" is by 1844, originally in U.S. politics. Dead letter is from 1703, used of laws lacking force as well as uncollected mail. Dead soldier "emptied liquor bottle" is from 1913; the image is older (compare dead men "bottles emptied at a banquet," c. 1700). Dead man's hand in poker, "pair of aces and pair of eights," is supposedly what Wild Bill Hickock held when Jack McCall shot him in 1876. Expression not be (seen/found/caught) dead "have nothing to do with" is by 1915.

dead (n.) Old English, "a dead person; the dead collectively, those who have died," noun use of dead (adj.).  As "the most intense or culminating point" of anything (usually something low, flat, still, or cold, as night, winter) from 1540s. To leave (someone) for dead is from late 14c.

dead (adv.) "in a dead or dull manner, as if dead," also "entirely," late 14c., from dead (adj.). As "directly," by 1800.

[3] passing (n.) "death," 1869, a euphemistic verbal noun from pass (v.) in such Middle English phrases as passing of death, passing of the soul (c. 1300). A passing-bell (1520s) was a church bell tolled at the time of a person's death.

deceased (adj.) mid-15c., "dead, departed from life," past-participle adjective from decease (v.). As a verbal noun meaning "dead person, those who are dead," from early 17c.

[4] demise (n.) mid-15c., "transference of property, grant of land for life or a period of years," via Anglo-French from Old French demis, fem. past participle of desmetre "dismiss, put away" (Modern French démettre), from des- "away" (from Latin dis-) + metre "put," from Latin mittere "let go, send" (see mission).

Originally especially "a conveyance of an estate by will or lease," then "transfer of sovereignty," as by the death or deposing of a king (1540s). The sense was transferred to "death" (as the occasion of such a transfer) by 1754, at first especially the death of a sovereign or other important person, but also as a euphemism for "death."

[5] die (v.) mid-12c., dien, deighen, of sentient beings, "to cease to live," possibly from Old Danish døja or Old Norse deyja "to die, pass away," both from Proto-Germanic *dawjan (source also of Old Frisian deja "to kill," Old Saxon doian, Old High German touwen, Gothic diwans "mortal"), from PIE root *dheu- (3) "to pass away, die, become senseless" (source also of Old Irish dith "end, death," Old Church Slavonic daviti, Russian davit' "to choke, suffer").

It has been speculated that Old English had *diegan, from the same source, but it is not in any of the surviving texts and the preferred words were steorfan (see starve), sweltan (see swelter), wesan dead ("become dead"), also forðgan and other euphemisms.

Languages usually don't borrow words from abroad for central life experiences, but "die" words are an exception; they often are hidden or changed euphemistically out of superstitious dread. A Dutch euphemism translates as "to give the pipe to Maarten."

Regularly spelled dege through 15c., and still pronounced "dee" by some in Lancashire and Scotland. Of plants, "become devitalized, wither," late 14c.; in a general sense of "come to an end" from mid-13c. Meaning "be consumed with a great longing or yearning" (as in dying to go) is colloquial, from 1709. Used figuratively (of sounds, etc.) from 1580s; to die away "diminish gradually" is from 1670s. To die down "subside" is by 1834. Related: Died; dies.

To die out "become extinct" is from 1865. To die game "preserve a bold, resolute, and defiant spirit to the end" (especially of one facing the gallows) is from 1793. Phrase never say die "don't give up or in" is by 1822; the earliest contexts are in sailors' jargon.

"Never look so cloudy about it messmate," the latter continued in an unmoved tone—"Cheer up man, the rope is not twisted for your neck yet. Jack's alive; who's for a row? Never say die while there's a shot in the locker. Whup;" [Gerald Griffin, "Card Drawing," 1842]

 mer-  Proto-Indo-European root meaning "to rub away, harm." Possibly identical with the root *mer- that means "to die" and forms words referring to death and to beings subject to death.

It forms all or part of: amaranth; ambrosia; amortize; Amritsar; immortal; manticore; marasmus; mare (n.3) "night-goblin, incubus;" morbid; mordacious; mordant; moribund; morsel; mort (n.2) "note sounded on a horn at the death of the quarry;" mortal; mortality; mortar; mortgage; mortify; mortmain; mortuary; murder; murrain; nightmare; post-mortem; remorse.

It is the hypothetical source of/evidence for its existence is provided by: Sanskrit mrnati "crushes, bruises," mriyate "to kill," martave "to die," mrta- "died, dead," mrtih "death," martah "mortal man," amrta- "immortal;" Avestan miriia- "to die," miryeite "dies," Old Persian martiya- "man;" Hittite mer- "to disappear, vanish," marnu- "to make disappear;" Armenian meranim "to die;" Greek marainein "to consume, exhaust, put out, quench," marasmus "consumption," emorten "died," brotos "mortal" (hence ambrotos "immortal"); Latin mors (genitive mortis) "death," mori "to die;" Armenian merani- "to die;" Gothic maurþr, Old English morþ "murder;" Old Irish marb, Welsh marw "dead;" Lithuanian mirti "to die," mirtis "death;" Old Church Slavonic mreti "to die," mrutvu "dead;" Russian mertvyj, Serbo-Croatian mrtav "dead."

[6] burial (n.) "act of burying," late 13c.; earlier "tomb" (c. 1200), false singular from Old English byrgels "tomb," from byrgan "to bury" + suffix -els; a compound also found in Old Saxon burgisli, suggesting a Proto-Germanic *burgisli-, from PIE root *bhergh- (1) "to hide, protect." The Germanic suffix *-isli- (also in riddle (n.1), Old English hydels "hiding place," fætels "bag") became obsolete and was felt as a plural of the Latin-derived suffix -al (2) forming nouns of action from verbs (survival, approval, removal, etc.). In the "act of burying a dead person" sense it is now regarded as bury + -al. Burial-ground is from 1803.

interment (n.) "burial, the act of depositing in the ground," early 14c., from Old French enterrement "burial, interment," from enterrer (see inter (v.)).

[7] tomb (n.) c. 1200, tumbe, early 14c. tomb, from Anglo-French tumbe and directly from Old French tombe "tomb, monument, tombstone" (12c.), from Late Latin tumba (also source of Italian tomba, Spanish tumba), from Greek tymbos "mound, burial mound," generally "grave, tomb."

Watkins suggests it is perhaps from PIE root *teue- "to swell," but Beekes writes that it is probably a Pre-Greek (non-IE) word. He writes that Latin tumulus "earth-hill" and Armenian t'umb "landfill, earthen wall" "may contain the same Pre-Greek/Mediterranean word," and suggests further connections to Middle Irish tomm "small hill," Middle Welsh tom "dung, mound."

The final -b began to be silent about the time of the spelling shift (compare lamb, dumb). Modern French tombeau is from Vulgar Latin diminutive *tumbellus. The Tombs, slang for "New York City prison" is recorded from 1840.

vault (n.1) "arched roof or ceiling," c. 1300, vaute, from Old French voute "arch, vaulting, vaulted roof or chamber," from Vulgar Latin *volta, contraction of *volvita, noun use of fem. of *volvitus, alteration of Latin volutus "bowed, arched," past participle of volvere "to turn, turn around, roll," from PIE root *wel- (3) "to turn, revolve." The -l- appeared in English c. 1400, an etymological insertion in imitation of earlier forms (compare fault (n.), assault (n.)).

 sepulchre (n.) also sepulcher, c. 1200, sepulcre, "tomb, burial place," especially the cave where Jesus was buried outside Jerusalem (Holy Sepulcher or Saint Sepulcher), from Old French sepulcre, sepulchre, "tomb; the Holy Sepulchre" (11c.), from Latin sepulcrum (also, erroneously, sepulchrum) "grave, tomb, place where a corpse is buried," from root of sepelire "to bury, embalm," originally "to perform rituals on a corpse."

This is held to be from PIE *sepel-io- "to honor," with a cognate in Sanskrit saparyati "to honor, worship." Whited sepulchre "hypocrite" is from Matthew xxiii.27.

sepulchral (adj.)1610s, "of or pertaining to a burial, burial customs, or a place of burial," from Latin sepulcralis "of a tomb, sepulchral," from sepulcrum (see sepulchre) + -al (1). Transferred sense of "gloomy, suggestive of a graveyard or tomb" is from 1711. Related: Sepulchrally.

sepulture (n.) "burial, interment," early 14c., from Old French sepulture, sepouture "tomb, coffin" (12c.) and directly from Latin sepultura "burial, funeral obsequies," from sepult-, past-participle stem of sepelire "to bury" (see sepulchre). In Middle English it was confused with sepulchre. Related: Sepultural.