Word Origins | Kadın, Hatun, Adam, Er, Erkek, Kişi, Herif, Herifçioğlu, Zat

Mavi Boncuk |

Kadın: Eski Türkçe ḳātūn veya χātūn “kraliçe, Hakan eşi veya kızı” sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Soğdca aynı anlama gelen χwatēn sözcüğünden alıntıdır.

Hatun sözcüğünün varyant biçimidir. Ş. Ülkütaşır, H. Kılıç ve diğerlerinin sözcüğü Türkçeden türetme denemeleri ciddiye alınamaz.

kadın budu, kadın göbeği, kadın kadıncık, kadın tuzluğu, kadınbudu, kadınsı

oldTR: [Orhun Yazıtları, 735] ögüm ilbilge ḳatunı [anam İlbilge kraliçeyi]  [Irk Bitig, 900 yılından önce] avınçu ḳatun/χatun bolzun [cariye kraliçe olsun] [Kaşgarî, Divan-i Lugati't-Türk, 1073] kātūn [[Afrasiyab'ın kız soyundan gelenlere (hakan sülalesinden kadınlara) verilen ad]] fromTR: [Meninski, Thesaurus, 1680] ḳādın, ḳādün vulg. pro χātūn: Matrona, domina, materfamilias [hanımefendi].

newTR: kadınsı [Cumhuriyet - gazete, 1951]

Likomediya kızları arasında kadınsı bir ömür sürerken Ülis geliyor

Hatun: Eski Türkçe χatun veya ḳatun “kraliçe” sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Hotan Sakacası aynı anlama gelen χattuna veya Soğdca aynı anlama gelen χwatēn sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Soğdca χwatāw “kral, hükümdar” sözcüğünün dişilidir. Bu sözcük Soğdca χwa “kendi” ve Soğdca tāw “güç, güçlü” sözcüklerinin bileşiğidir.

Kadın sözcüğünün varyant biçimidir. Her iki sözcük esasen "kraliçe" anlamına gelir.

Soğdca χwatāw, MÖ 3. yy'da Baktria krallarının ünvanı olan Eski Yunanca autokrátōr sözcüğünün tam çevirisidir; +ni Sogdca dişil ekidir. Hun kraliçelerinin unvanı olan χatīka aynı İrani sözcüğün, +ika dişil ekiyle yapılmış bir varyantını temsil eder (H. W. Bailey, Etymology of Xiongnu Names sf. 35).

hatun kişi, havatin oldTR: “kraliçe” [Orhun Yazıtları, 735] kañım ilteriş ḳaganıg ögim ilbilge ḳatunıg Kıpçakça: “... nikâhlı eş” [Codex Cumanicus, 1303]

regina - kan katoni, soltan katoni [kağan hatunu, sultan hatunu] (...) menim halal hatunim dir

Adam: Arapça Adm kökünden gelen ādam آدم “1. insanların atası, Adem, 2. insanoğlu” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük İbranice aynı anlama gelen ˀādām אָדָם sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük İbranice ˀadāmā אֲדָמָה “toprak, yer” sözcüğü ile eş kökenlidir.

20. yy başlarına dek ādem yazılır ve kültürlü dilde belki 19. yy'a dek bu şekilde telaffuz edilirdi. Erken Türkiye Türkçesi metinlerde görülen āzem yazımı Farsça telaffuzu yansıtır.

Karş. Fenike dili ˀadm "insan", Ugarit dili ˀb ˀdm "insanların atası". “Toprak” kavramıyla ilişkisi için karş. Latince humanus "insan" < humus "toprak". Bkz. hümanist.

adam sen de, adam sendeci, adam sendecilik, adamakıllı, adamım, adamın dibi, adamotu, âdemoğlu, bilim adamı, işadamı, kardan adam

adamcıl, beniadem [Codex Cumanicus, 1303] homo - Tr: χisi vel azam [kişi, azem]

ademî [Gülşehri, Mantıku't-Tayr, 1317] ādemīnüŋ ˁilm ü ḥıkmetdir işi (...) nefsine uyan kişi ādem degül [Meninski, Thesaurus, 1680] ādem: insān. (...) yebān ādemi, ādem yerine komamak/saymamak (...) ādemiyet [Ahmed Vefik Paşa, Lehce-ı Osmani, 1876] adam akıllı, adam sen de [A. Fikri, Lugat-ı Garibe, 1889]

adamım: Kendisine kurbiyet ve mensubiyet-i hususiyesi olmak veya bu tarzda görünmek.

i. (Ādem isminden)

1. İnsan: Bakışı adam öldürür (Karacaoğlan). O adam değil Allah’ın gazabı (Nâmık Kemal).

2. Kişi, kimse, şahıs: O zaman sen de istediğin adamı seçebilirsin (Nâmık Kemal). Edip Hoca kahramanlık iddiâsı olmayan bir adamdı (Ahmet H. Tanpınar).

3. Erkek: Galata’da bizim sarı herife benzer bir adam daha varmış (Ahmed Midhat Efendi). Adamlar, kadınlar, çocuklar (Orhan V. Kanık).

4. Değerli, ahlâklı, fazîletli, güvenilir kimse: Ben bir adammışım diye övünmeye hakları vardır (Fâlih R. Atay).

5. (Bir yerde) Hizmet gören, iş yapan kimse: “Evde adamımız kalmadı.” “Bu devirde adam bulmak çok zor.”

6. Belli bir işle uğraşan, o işin ehli olan kimse. “Siyâset adamı.” “Fen adamı.” “İlim adamı.” “O bu işin adamıdır.” O nasıl harp adamı ise ben de harp adamıyım (Ömer Seyfeddin).

7. Bir kişiye veya makāma mensup olan, o kişi veya makam için çalışan kimse: “Onun karşı tarafın adamı olduğuna bir türlü inanamıyorum.” Adamınız cephâneliği, silâhlarımızı, askerlerimizi gözüyle görsün (Ömer Seyfeddin).

8. Birine yakın olan, onun sözünü ve hatırını kırmayan kimse: “Müdür benim adamımdır, işimi hemen yaptırabilirim.” “O şefin adamıdır, isterse seni işe aldırır.” [Kelime son üç mânâda isim tamlamasının ikinci öğesi durumundadır].

9. Herhangi bir kimseyi anlatmak için belirsiz zamir gibi kullanılır: “Adamın güleceği geliyor.” Gece hatırını kırmadığınız adam bırakmadınız (Hüseyin R. Gürpınar).

10. halk ağzı. Koca: “Bizim adam dedi ki…”

Adam almamak: Boş yer kalmayacak şekilde dolmak, çok kalabalık olmak: Yazlık sinemalar tıklım tıklım, adam almıyor (Sait Fâik). Adam azmanı – Adamdan azma: Çok iri, vücûdu aşırı derecede gelişmiş kimse, insan azmanı: Yüzünde telli duvak, duvağı açtım bir kabak, adamdan azma, dişleri kazma (Eflâtun C. Güney). Adam beğenmemek: Herkese bir kusur bulmak, kimseyi beğenmemek, insan beğenmemek. Adam boyu: Uzunca bir insanın boyu kadar. Adam değilim: Bir şeye karşı takınılan olumsuz tavrı, kızgınlığı göstermek için yemin ve tehdit sözü olarak şart cümlesinden sonra kullanılır: “Onun ağzının payını vermezsem adam değilim.” Adam etmek:

1. Hayâtını ve yaşayışını düzene sokmak, iş güç sâhibi etmek, yetiştirmek: Okuttum, adam ettim (Hüseyin R. Gürpınar). Karın güzel mi Ahmet dedim. –Ne söylüyorsun be abi, sâde güzel değil hanımdır hanım. Beni o adam etti (Burhan Felek).

2. Terbiye etmek, uslandırmak: Öteden beri dayakla uslanmayan yaramazları bunun içine hapsederek adam edermiş (Reşat N. Güntekin).

3. mec. (İşe yaramayan bozuk şeyleri) İşe yarar duruma getirmek: “Yıkadım, ütüledim, elbiseyi adam ettim.” Adam evlâdı: Terbiyeli, dürüst ve görgülü kimse, iyi yetiştirilmiş, iyi âile çocuğu, insan evlâdı. Adam gibi: İnsana yakışır şekilde, beğenilen ve istenilen biçimde, efendice, insan gibi: “Oğlum, adam gibi oturacak mısın, yoksa oturtayım mı?” Adam içine çıkamamak: Herhangi bir sebepten dolayı insanlarla karşılaşmaktan çekinmek, kendini kusurlu ve ayıplı hissetmek, insan içine çıkamamak. Adam içine çıkmak (karışmak): Topluluk arasına girmek, insanlarla temas eder olmak, insan içine çıkmak. Adam kayırmak: Kendisine yakın olan kimselere farklı muâmele yapmak, yakınlıkları dolayısıyle onları tercih etmek. Adam kıtlığında (yokluğunda): Seviyeli, olgun, işe yarar, yerini dolduracak kimselerin bulunmadığı yerde ve zamanda, insan kıtlığında [Tevâzu veya küçümseme sözü olarak kullanılır]: “Adam yokluğunda müdürlük yapıyoruz.” “Adam kıtlığında müsteşar oldu.” Adam kullanmak:

1. Yanında işine yardım edecek kimse çalıştırmak: “Hiç adam kullanmaz, evinin işini kendi yapar.”

2. İşini gördüreceği kimseleri huyuna göre davranarak idâre etmek: “Adam kullanmayı çok iyi bilir, kimseyi kırmadan işlerini yürütür.” Adam olmak:

1. İş güç, mevki ve îtibar sâhibi olmak: Çatır çatır çatla! Biletçi olmuş da kendisini adam oldum sanıyor (Ahmet Râsim). O bâri adam olsun da kalmasın câhil (Mehmet Âkif). Adam olmaya niyet ettinse böyle hava cıva şeyleri unut (Ahmet K. Tecer).

2. Şahsiyet sâhibi ve iyi insan olmak: Doktor oldu ama adam olamadı (Sait Fâik).

3. mec. (İşe yaramayan bozuk şeyler için) İşe yarar duruma gelmek: “İki saat uğraştım, ama perdeler nihâyet adam oldu.” Adam oluncaya kadar dokuz fırın ekmek ister: Onun adam olmasına daha çok zaman var. Adam salmak: Haberci göndermek. Adam sarrafı: İnsanların karakterlerini, iç yüzlerini iyi anlayan, iyi ayırt edebilen kimse, insan sarrafı. Adam (adamdan) saymak: Bir kimseye kıymet vermek, onu adam yerine koymak: “Seni orada adamdan bile saymazlar.” Adam seçmek: İnsanlar arasında fark gözetmek, herkesi beğenmemek, insan seçmek. Adam sen de (adaam): Bir şeyin umursanmadığını, değerli görülmediğini ifâde eder: Bırak, aldırma, ne ehemmiyeti var! Adaam… dedi Yumuk, amma uzattın be abi! (Bediî Fâik). Adam sen de, burada oturalım, bir beş (el) tavla oynarız (Burhan Felek). Adam sırasına girmek (geçmek):

1. Önceleri değeri yokken sonradan kendisine değer verilir olmak.

2. Yaşı küçük olduğu için hesâba katılmazken çocukluktan çıkıp büyüklerle berâber olacak çağa girmek. Adam tanımak: İnsanlar hakkında isâbetli ve doğru hükümler vermek, insandan anlamak. Adam yerine koymamak (saymamak): Değer vermemek, hor ve hakir görmek, insan yerine koymamak: Siz beni hiç adam yerine koymuyorsunuz (Reşat N. Güntekin). Geldiğimiz yere dönersek bizi adam yerine saymazlar (Mustafa N. Sepetçioğlu). Adama benzemek (dönmek): Görünüşü, kılığı kıyâfeti, saçı başı düzelmiş olmak, derbederlikten kurtulup düzgün bir hal almak. Adamdan azma: Adam azmanı. Adamına düşmek (çatmak) – Adamını bulmak:

1. Ehlini bulmuş olmak.

2. Kinâye yoluyle ehline düşmemiş olmayı ifâde eder: “Yazık, adamına düşmüşsün, çekeceğin var.” “Tam adamını bulmuşsun, bâri bir kere sorsaydın.” Adamına düşmemek: Evlendiği kimse kendisine uygun olmamak: “İyi bir kızdı, ama adamına düşmedi.”

Âdem: (ﺁﺩﻡ) i. (Ar. Ādem < İbr.)

1. İlk yaratılan insan ve ilk peygamber: Cennette buğday yiyen gaflet gömleğin giyen / Dünyâsını terk eden Âdem peygamber yatır (Yûnus Emre’den). Hak Teâla çün yarattı Âdem’i / Kıldı âdemle müzeyyen âlemi (Süleyman Çelebi).

2. İnsan, beşer: Bu âdem dedikleri / El ayakla baş değil / Âdem mânâya derler / Sûret ile kaş değil (Kaygusuz Abdal’dan). Çünkü âdeme bir an ölümden aman olmadığı gibi… (Nâmık Kemal).

3. mec. İnsanlık niteliklerine sâhip olan olgun kimse: Âdem olan âlemi yeksan görür (…). Âdem ona derler ki garazdan ola sâlim / Nefsinde dahi eyleye icrâ-yı adâlet (Ziyâ Paşa’dan).

 Âdem baba: argo. Esrarkeş, afyonkeş: Hâneberduşlar arasında âdem babalar, bıçak alacak paraları olmadığı için nefis müdâfaası veya tecâvüz silâhı olarak iri bir çivi taşırlar (Reşat E. Koçu). Merdivenden inip çıkarken âdem baba serserilerine şişeler attırırlar (Kemal Tâhir). Âdem evlâdı:

1. İnsan nesli, insan oğlu, âdem oğlu: Âdem evlâdı bıkmamış cidden / Ne ezilmek ne hakkı ezmekten (Tevfik Fikret).

2. Fazîletli, mert, iyi yetişmiş değerli kimse. Âdemin çektiği dili belâsı: İnsanın başına ne gelirse dilinden gelir: Âdemin çektiği dili belâsı / Sabrını etmemiş dilinden oldu (Pir Sultan Abdal).

Âdem-zad (ﺁﺩﻣﺰﺍﺩ) birl. i. (Fars. zād “doğma, doğmuş” ile) İnsan oğlu, insan.

Âdem-zâde (ﺁﺩﻣﺰﺍﺩﻩ) birl. i. (Fars. zāde “doğmuş” ile) İnsan oğlu: Cennet-i hüsnünde oldum hâlinin üftâdesi / Dâneye meyl etmemek kābil mi âdem-zâdeyim (…). İşte dost da başı maddeye gömülmüş olarak gönül körlüğü çeken, amma çektiklerinin de farkında olmayan âdem-zâdeye onun için sesleniyor (Sâmiha Ayverdi).kadın

Er: Eski Türkçe er “adam, kişi” sözcüğünden evrilmiştir.

"Rütbesiz asker" anlamı 1. Dünya Savaşı dolayında belirmiştir.

Latince vir, Almanca Herr, Sumerce ír vb. ile birleştirilmesi fantezidir.

er meydanı, erbaş, ersemek, ersek, iş eri, sözünün eri

elebaşı, erat, erdem, eren (erendiz), eril

Eski Türkçe: “adam” [Orhun Yazıtları, 735]

tirilip yetmiş er bolmış [toplanıp yetmiş kişi olmuş]

Türkiye Türkçesi: “... koca” [Kul Mes'ud, Kelile ve Dimne terc., 1347 yılından önce]

bu gice erim konuk olmağa gitti, durgıl gelgil

Türkiye Türkçesi: “... asker” [TDK, Türkçe Sözlük, 1. Baskı, 1945]

er: (...) 2. Rütbesiz asker. 3. Kahraman, yiğit. 4. Yetenekli, ehil. (...) erbaş: Onbaşıdan sonraki rütbeli erat.

i. (Eski Türkçe’den beri kullanılır)

1. Erkek: Er dayıya, kız halaya çeker (Atasözü). Nemçe avratları idi; uzaktan sûreta er gibi görünüp erkekler kadar savaş ederler idi (Kâtip Çelebi’den Seç.).

2. Rütbesi olmayan asker, nefer: “Kara eri.” “Deniz eri.” “Hava eri.”

3. Yiğit, kahraman kimse: Deme kim er basarım erlik oldur / Er isen nefsi bas serverlik oldur (Enîsü’l-Ârifîn – T. S.). Yâre nişandır tenine erlerin (Nâmık Kemal). Orhan, hakîkatte Horasan erlerinin silâh ve kerâmet arkadaşıdır (Ahmet H. Tanpınar).

4. halk ağzı. Koca: Sinan Ağa, Adviye Molla’ya Zühre’yi sormuş, eri ile birleşemediğini, karı kocalığın kuru lâfta kaldığını haber almıştı (Safiye Erol). Erim değil misin tutuverirsin, düşürtmezsin (Mustafa N. Sepetçioğlu).

5. (İsim tamlamasının ikinci öğesi olarak) Bir işte ehil olan kimse: “Sohbet eri.” “Mânâ eri.” “İşinin eri.” “İş eri.” “Söz eri.” Biz burada yüz elli kişiyiz. Hepimiz harp eriyiz (Ömer Seyfeddin).

6. tasavvuf. Velî, ermiş, Allah’a mânen yakın olan, Allah katında şefâati kabul edilen kimse: Er elini aldın ise ere gönül verdin ise / İkrâr ile geldin ise pes ere inkâr gerekmez / Hak ere benem dedi, varlığın erde kodu / Erenlerin himmeti yerden göğe direktir (Yûnus’tan). Aşk eri ölmez sırdır anlanmaz (anlaşılmaz) / Yanmayan bilmez âteş-i aşka (Hayâlî). Kulluğu mü’minlerin bir ulu sübhânadır / Hizmeti âşıkların er olan insânadır (Ken’an Rifâî).

ѻ Er kişi:

1. Erkek: “İmam, er kişi niyetine deyip cenâze namazına durdu.”

2. Yiğit ve mert kimse: İyiliğe iyilik her kişinin kârı, kemliğe iyilik er kişinin kârı (Atasözü). Er meydanı:

1. Güreş meydanı: Eskiden bir er meydanı vardı. Mertlik bozulduğundan beri meydanlar da bozuldu (Rauf Tamer).

2. Erkekliğin, yiğitliğin belli olduğu yer, savaş meydanı: Köroğlu düşer mi yine şânından / Ayırır çoğunu er meydanından (Köroğlu). (Kadın ve kız) Ere gitmek (varmak): halk ağzı. Evlenmek: Günü gelir, yolunuz dışarı düşer, ere gider olursunuz. Erkeğinizin özlenip okşanan sevgilisi kalmak isterseniz ona itâat edeceksiniz (Safiye Erol). Demiş ki Murat Çavuş benden vazgeçsin. Ben ere varacağım (Mahmut Yesâri).

Kişi: Eski Türkçe kişi “insan, kimse” sözcüğünden evrilmiştir.

kişilik, kişilikli, kişiliksiz, kişisel, kişiselleştirmek

Eski Türkçe: [Orhun Yazıtları, 735]

öd teŋri yaşar kişi oglı kop ölgeli törümiş [Zaman tanrısı yaşayan kişi oğlunu hep ölümlü yaratmış]

Türkiye Türkçesi: kişiliksiz [Mercimek Ahmed, Kâbusname terc., 1432]

nākes kişi yaˁnī kişiliksiz ādem oldur ki aŋa hiç kimse selāmlığa gelmeye

i. (Eski Türkçe’den beri kullanılır; kökü kesin olarak belli değildir)

1. İnsan, kimse, şahıs: Sûreti insan içi hayvan olursa kişinin / Taşlar ile döğünüp insânı bulmazsa ne güç (Niyâzî-i Mısrî). Ölmek değildir ömrümüzün en fecî işi / Müşkül budur ki ölmeden evvel ölür kişi (Yahyâ Kemal). Kişiyi şahıs, insan, zat yerine… kullanınca Türkçemiz zenginleşmekte midir? (Nazlı Ilıcak).

2. E. T. Türk. ve halk ağzı. Erkek: Gök ehli sordular kim: Ey ferişteler, Muhammed ümmetin nice gördünüz, nice buldunuz; fülân kişi nicedir, fülân avrat nicedir? (Miftâhü’l-Cenne – T.S.). Kişiler arasında bir dişi yok / Dişiler olduğu yerde kişi yok (Hikmetnâme – T.S.).

3. E. T. Türk. Sâhip.

4. edeb. Roman, hikâye, piyes gibi eserlerde yer alan kimse.

5. dilb. Şahıs.

Erkek: Eski Türkçe érkek “hayvan ve insanın eril cinsi” sözcüğünden evrilmiştir. (NOT: Bu sözcük Eski Türkçe érk “üç yaşına gelen koç” sözcüğü ile eş kökenli olabilir; ancak bu kesin değildir.) Bu sözcük Eski Türkçe ér- “olmak, tam ve bütün olmak, yetişmek” fiilinden Eski Türkçe +Ak ekiyle türetilmiştir.

Daha fazla bilgi için er- maddesine bakınız.

Nihai anlamı "tam, bütün, kâmil" olmalıdır. Dolayısıyla hem "dişi" ("eksik"), hem "yavru" anlamlarınıın karşıtıdır.

erkekçe, erkekleşmek, erkeklik, erkeksi

erkeç

Eski Türkçe: [Irk Bitig, 900 yılından önce]

érkek buzaġu, érkek yunt [aygır]

Eski Türkçe: [Kaşgarî, Divan-i Lugati't-Türk, 1073]

erkek takaġu [horoz]

Türkiye Türkçesi: erkeksi “erkek gibi” [Asım Ef., Kamus-ı Muhit terc., 1810]

erkeksi hātuna denir ki evzāˁ ve etvārı merdāne olur

i. (Eski Türk. erkek “her hayvanın erkeği”, irk “koç” ve küçültme ekiyle irk+ek)

1. Canlı varlıkların üreme bakımından ayrıldığı iki cinsten dişisini dölleyecek şekilde yaratılmış olanı, dişinin karşıt cinsi, er: “Allah önce erkeği yarattı.”

2. sıf. Bu cinsten olan: Erkek aslan aslan da dişi aslan aslan değil mi? (Atasözü). Erkek çocuklarla kızlar karmakarışık otururlar, berâber okur, berâber oynarlardı (Ömer Seyfeddin). Bir erkek kediyle bir parça ciğer (Orhan V. Kanık). ♦ i.

3. Yetişmiş, delikanlılık çağından çıkmış adam: Îran’ın genç erkekleri çokluk Ermeni delikanlılarını andırırlar (Ahmed Midhat Efendi). Hiçbir ana kızını erkeklerden onun beni kızlardan sakındığı kadar sakınmamıştır (Yusuf Z. Ortaç).

4. Koca, zevc: Karısının üstüne diğer kadın seven erkek dünyâda yalnız senin kocan mıdır? (Hüseyin R. Gürpınar). Anadolu kadınları redif, ihtiyat, müstahfaz adlarıyle evlerinden alınan, bir daha memleketine dönemeyen erkeklerine ağlıyorlardı (Ahmet H. Tanpınar).

5. İki parçadan meydana gelen kopça, çıtçıt, anahtar vb. şeylerde girintili parçanın içine giren çıkıntılı parça.

6. sıf. mec. Mert, korkusuz, cesur, yiğit: Hem gönlüm elbisemden erkektir (Nâmık Kemal). Merdivenleri ağır, erkek adımlarla gıcırdata gıcırdata çıkıyorum (Yusuf Z. Ortaç). Gülizar abla erkek karıdır (Kemal Tâhir).

ѻ Erkek bakır: Sert bakır. Erkek demir: Sert demir. Erkek erkeğe: Kadın bulunmadan, yalnız erkekler bir arada. Erkek Fatma: Davranışları erkeğe benzeyen kadın. Erkek kalıp: Bir kalıpta dişi denen parçanın içine giren kısım. Erkek klişe: Yazısı kabartma olan klişe. Erkek olmak:

1. Yetişkin bir adam durumuna gelmek: Ben de erkek oldum (Nâmık Kemal).

2. (Kadın için) Cinsiyet değiştirmek. Erkek tarafı: Evlenmelerde erkeğin âilesi, oğlan tarafı. Erkeğin elinin kınası, kadının yüzünün karası: “Çapkınlık yapmak erkekler için tabiîdir, kadın için ise affedilmeyecek bir kusurdur” anlamında kullanılır. Erkekten kaçmak: (Kadın) Kendisini erkeklere göstermemek, örtünmek, tesettüre riâyet etmek.

● Erkekçe sıf. ve zf.

1. Bir erkeğe yakışır tarzda: Zekiye gittikçe hiddetlenerek erkekçe bir tavırla… (Nâmık Kemal).

2. Mertçe, yiğitçe: Sen erkekçe hareket etseydin bu olanlar olmazdı (Reşat N. Güntekin). Temizlemek lâzımdı nâmûsunu erkekçe / Gebermeli o çapkın bir kurşunda köpekçe (Enis B. Koryürek).

● Erkekli kadınlı birl. sıf. İçinde kadınların ve erkeklerin birlikte bulunduğu (toplantı, kalabalık vb.). 

Herif: Arapça ḥrf kökünden gelen ḥarīf حريف “1. sanatkâr, meslek erbabı, 2. meslektaş, yoldaş, colleague” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḥarafa حرف “bozdu, çizdi; meslek veya sanat icra etti” fiilinin faˁīl vezninde sıfatıdır.

Also Harf: Arapça ḥrf kökünden gelen ḥarf حرف “1. mızrak veya kılıcın keskin ağzı, 2. yazı birimi, harf” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḥarafa حرف “1. bozdu, çizdi, tahrip veya tahrif etti, 2. bir meslek veya sanat icra etti” fiilinin faˁl veznidir. Bu fiil Aramice/Süryanice ḥrp kökünden gelen ḥāraph חָרַף “sivri bir uçla çizme, kazıma, sivriltme” sözcüğü ile eş kökenlidir.

“Yazı” anlamı eski çivi yazısının şeklinden veya “sivri bir uçla kazıma” eyleminden türemiştir. Aynı anlam evrimi Türkçe çiz-, Yunanca gráphō, Latince scribere "1. sivri bir uçla çizmek, 2. yazı yazmak" fiillerinde görülür.

Aynı Sami kökünden Arapça χarba "kılıç, kesici alet". Karş. harp¹.

harf-i tarif, harfiyen

herif (arifane), hirfet, huruf, inhiraf, tahrif (muharref)

[Aşık Paşa, Garib-name, 1330]

yazludur Tāhā vü Yāsīn ḥarf ḥarf

harfiyen [Ahmed Vefik Paşa, Lehce-ı Osmani, 1876]

ḥarf be ḥarf: Harfiyyen, bi ṭıbḳıhī.

Herifçioğlu: arifane “meslektaş” [Kutadgu Bilig, 1069]

nard u şaṭranc bilir erse keḏ / ḥarīfleri andan ulır erse keḏ [tavla ve satranç bilse, yoldaşları/rakipleri onunla yense]

“yoldaş” [Mesud b. Ahmed, Süheyl ü Nevbahar terc., 1354]

Baŋa hem oğul hem ḥarīf idi ol

“(olumsuz bağlamda) adam” [Ahmed b. Kadı-i Manyas, Gülistan tercümesi, 1429]

i. (Ar. ḥarіf “meslektaş, arkadaş”tan)

1. Kaba, bayağı adamlar için kullanılır: Bir selâm ver be herif! Ağzın aşınmaz ya… Hayır / Ne bilir vermeyi hayvan ne de sen versen alır (Mehmet Âkif). Heriflerde din kuvveti yok, yürek çürük (Enis B. Koryürek). Kahpe herif vurdu beni (Refî C. Ulunay).

2. (Kaba konuşmada) Adam: Hâsılı üç de setre pantolonlu herif (Ahmed Midhat Efendi). İçeriden bakkal kıyâfetli gāyet şişman bir herif çıktı (Hüseyin R. Gürpınar). Ve eski bir Âsûrî tipini andıran sakallı bir herifle Kürtçe konuşuyordu (Refik H. Karay).

ѻ Herîf-i nâ-şerif: “Şerefli olmayan adam” Kaba, bayağı kimse.

Herifçioğlu: birl. i. kaba. Adam, herif: Herifçi oğlunu gördünüz mü? Burada da kafa tutuyor (Mahmut Yesâri). Herifçi oğlu Sen Mişel’de koyvermiş sakalı / N’etsin Bizim Köy’ü n’eylesin Mahmut Makal’ı (Bedri R. Eyüboğlu).

Zat: Arapça ḏw kökünden gelen ḏāt ذات “1. sahip olan şey, özne, şahıs, 2. özlenme, bazı iltihaplara verilen ad” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Arapça ḏū “sahip, malik” sözcüğünün dişilidir.

Arapça ḏū, genitiv ḏī"sahip, malik" adının bağımsız anlam kazanmış dişil halidir. Arapça gramerde dişil eki "kadın" veya "nesne, şey" anlamını yükler.

zatî, zatı ali, zatı devletleri, zatı muhterem, zatı şahane

bizatihi, bizzat, haddizatında, zaten, zatülcenp (satlıcan), zatürre, zevat, zü+ (zilyet, zülfikar, zişan, zilhicce, zülcelal, zülkarneyn, ziruh)

[Aşık Paşa, Garib-name, 1330]

her birine şeyχ ẕātından kemāl / degmiş-idi

(ﺫﺍﺕ) sıf. (Ar. ẕū “sâhip, mâlik”in müennes şekli ẕāt) Sâhip, mâlik.

Zâtü’l-büruc: Gökyüzü, semâ: Çıkar zâtü’l-bürûca nâr-ı âhımdan duhan yer yer / Hisâr almak için gûyâki korlar nerdüban yer yer (Zâtî). Turra-i tâk u revâkı hem-ser-i zâtü’l-bürûc / Sâye-i sakf-i bülendi hâb-gâh-ı ahteran (Nef’î). Zâtü’l-hareke: Kendi kendine hareket eden, otomatik. Zâtü’l-metâli’: İkiden fazla matlaı olan gazel veya kasîde. Zâtü’z-zevc:

Kocası olan kadın. Önüne geldiği kelimeyle birlikte bâzı terimler meydana getirir.

1. İltihaplı hastalık anlamına gelen tıp terimleri yapar. Zâtü’l-azm: Kemik dokusu iltihâbı. Zâtü’l-cefn: Göz kapağı iltihâbı. Zâtü’l-cenb: Bk. ZÂTÜLCENP. Zâtü’l-kebed: Karaciğer iltihâbı. Zâtü’l-mafsal: Eklem iltihâbı. Zâtü’l-mebiz: Yumurtalık iltihâbı. Zâtü’r-rie: Bk. ZÂTÜRRE.

2. +li ve +giller fonksiyonu ile biyoloji, fizik ve astronomi terimleri yapar: Zâtü’l-filkateyn: İki çenekliler. Zâtü’l-kürsî: Bk. ZÂTÜLKÜRSÎ.

3. Zooloji terimleri yapar: Zâtü’l-ercüli’l-batniyye: Karından bacaklılar. (ﺫﺍﺕ) i. (Ar. ẕāt)

1. Kimse, kişi, şahıs, özellikle saygıdeğer kimse: Çünkü bir zât-ı şerîfin türbesi vardı (Ömer Seyfeddin). Harb-i hâzıra dâir konuluşurken bir zat dedi ki… (Cenap Şahâbeddin). Siz o zâtı daha evvelden tanıyorsunuz, daha iyi bilirsiniz (Peyâmi Safâ).

2. Bir şeyin ta kendisi, maddî varlığı, maddî varlığının özü, öz varlık: Meselâ şarâbın içine tuz konsa bozulup sirke olur; zâtı bozulduğundan artık şarap olamaz (Ahmet A. Konuk).

3. Bir varlığın hakîkati, hüviyeti, mâhiyeti: Zâtıma mir’ât edindim zâtını / Bile yazdım adım ile adını (Süleyman Çelebi). Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen / Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen (Şeyh Gālib). Hakk’ın zâtı, nefsi, kendi dediğimiz zaman O’nun idrak edilemeyen hakîkati ve varlığı, zamandan, mekândan, madde ve cisimden münezzeh sâdece kendine mahsus olan hakîkati kastedilmiş olur (Mustafa Tahralı).

ѻ Zat işleri: Bir kuruluşta çalışanların tâyinleri, terfîleri ve emeklilikleri gibi işlemlerin bütünü ve bunları yürüten bölüm, özlük işleri. Zât-ı âlî: “Yüksek şahıs” Saygılı konuşmada hitap sözü olarak kullanılır: “Zât-ı âlinize getirmiştim.” Zât-ı âlîniz bu Nazmi Bey’i seveceksiniz (Reşat N. Güntekin). Zât-ı devlet: Yüce kimse, devlet sâhibi olan kimse. Zât-ı fehâmet-penâhî: Sadrâzam. Zât-ı hümâyun – Zât-ı şâhâne: Pâdişahlara hitap ederken veya pâdişahtan bahsedilirken kullanılır: Bu merâsimde esnaf heyeti zât-ı şâhâneye münâsip hediyeler takdim ederler (Mec. Um. Bel.). Zât-ı kibriyâ: Allah. Zât-ı risâlet-penâhî: Hz. Muhammed. Zât-ı sâmî: Sadrâzam.

Zâten (ﺫﺍﺗﺎً) zf. (ẕāt’ın tenvinli şekli) Zat bakımından. Bk. ZÂTEN.

Zâtî (ﺫﺍﺗﻰ) sıf. (Ar. ẕāt ve nispet eki -і ile ẕātі)

1. Kişiye has, zâta âit, özel: “Zâtî eşyâ.” Ve re’y-i zâtîsini ona göre ölçüp biçiyor (Cenap Şahâbeddin).

2. Cevhere, asla âit: Bu, insana mahsus olan zâtî fazîletlerin bütünüdür (Orhan Ş. Gökyay).

Zâtiyye (ﺫﺍﺗﻴّﻪ) sıf. Zâtî kelimesinin tamlamalarda ortaya çıkan aynı mânâdaki müennes şekli: Menâfi-i zâtiyyesini bir fâide-i umûmiyye uğrunda bilkülliye unutacak kadar gayrendişliğe güçlükle inanır (Cenap Şahâbeddin).

Zātiyat (ﺫﺍﺗﻴّﺎﺕ) i. (Ar. ẕātі > ẕātiyye “zatla ilgili şey” ve çoğul eki -āt ile ẕātiyyāt) Şahsa âit hususlar, zâta âit şeyler, şahsiyat: Zâtiyatla uğraşmak iyi şey değildir (Şemseddin Sâmi).

[1] woman (n.) "adult female human," late Old English wimman, wiman (plural wimmen), literally "woman-man," alteration of wifman (plural wifmen) "woman, female servant" (8c.), a compound of wif "woman" (see wife) + man "human being" (in Old English used in reference to both sexes; see man (n.)). Compare Dutch vrouwmens "wife," literally "woman-man."

It is notable that it was thought necessary to join wif, a neuter noun, representing a female person, to man, a masc. noun representing either a male or female person, to form a word denoting a female person exclusively. [Century Dictionary]

The formation is peculiar to English and Dutch. Replaced older Old English wif and quean as the word for "female human being." The pronunciation of the singular altered in Middle English by the rounding influence of -w-; the plural retains the original vowel. Meaning "wife," now largely restricted to U.S. dialectal use, is attested from mid-15c.

In American English, lady is "In loose and especially polite usage, a woman" [Craigie, "Dictionary of American English"]. This peculiarity was much commented upon by English travelers; in the U.S. the custom was considered especially Southern, but the English didn't bother with nice distinctions and regarded it simply as American. "This noble word [woman], spirit-stirring as it passes over English ears, is in America banished, and 'ladies' and 'females' substituted; the one to English taste mawkish and vulgar; the other indistinctive and gross. The effect is odd." [Harriet Martineau, 1837]

Woman-hater "misogynist" is from c. 1600. Women's work, that considered appropriate to women, is from 1660s. Women's liberation is attes

[2] Adam: masc. proper name, Biblical name of the first man, progenitor of the human race, from Hebrew adam "man," literally "(the one formed from the) ground" (Hebrew adamah "ground"); compare Latin homo "man," humanus "human," humus "earth, ground, soil."

The name was also used to signify the evil inherent in human nature (as a consequence of Adam's fall), and other qualities (nakedness, gardening) associated with the biblical Adam. Adam's ale "water" is from 1640s. To not know (someone) from Adam "not know him at all" is first recorded 1784. The pet form of the name in Middle English was Addy, hence Addison; other old pet forms (Adkin, Adcock) also survive in surnames.

[3] man (n.) "a featherless plantigrade biped mammal of the genus Homo" [Century Dictionary], Old English man, mann "human being, person (male or female); brave man, hero;" also "servant, vassal, adult male considered as under the control of another person," from Proto-Germanic *mann- (source also of Old Saxon, Swedish, Dutch, Old High German man, Old Frisian mon, German Mann, Old Norse maðr, Danish mand, Gothic manna "man"), from PIE root *man- (1) "man." For the plural, see men.

Sometimes connected to root *men- (1) "to think," which would make the ground sense of man "one who has intelligence," but not all linguists accept this. Liberman, for instance, writes, "Most probably man 'human being' is a secularized divine name" from Mannus [Tacitus, "Germania," chap. 2], "believed to be the progenitor of the human race."

Specific sense of "adult male of the human race" (distinguished from a woman or boy) is by late Old English (c. 1000); Old English used wer and wif to distinguish the sexes, but wer began to disappear late 13c. and was replaced by man. Universal sense of the word remains in mankind and manslaughter. Similarly, Latin had homo "human being" and vir "adult male human being," but they merged in Vulgar Latin, with homo extended to both senses. A like evolution took place in Slavic languages, and in some of them the word has narrowed to mean "husband." PIE had two other "man" roots: *uiHro "freeman" (source of Sanskrit vira-, Lithuanian vyras, Latin vir, Old Irish fer, Gothic wair; see *wi-ro-) and *hner "man," a title more of honor than *uiHro (source of Sanskrit nar-, Armenian ayr, Welsh ner, Greek anēr; see *ner- (2)).

Man also was in Old English as an indefinite pronoun, "one, people, they." It was used generically for "the human race, mankind" by c. 1200. As a word of familiar address, originally often implying impatience, c.1400; hence probably its use as an interjection of surprise or emphasis, since Middle English but especially popular from early 20c.

As "a woman's lover," by mid-14c. As "adult male possessing manly qualities in an eminent degree," from 14c. Man's man, one whose qualities are appreciated by other men, is by 1873. Colloquial use of the Man for "the boss" is by 1918. To be man or mouse "be brave or be timid" is from 1540s. Meaning "piece with which a game (especially chess) is played" is from c. 1400.

Man-about-town "man of the leisure class who frequents clubs, theaters, and other social resorts" is from 1734. Man of the world is from mid-14c. as "secular man, layman;" by early 15c. as "man experienced in the ways of the world, one able to take things in stride." To do something as one man "unanimously" is from late 14c.

So I am as he that seythe, 'Come hyddr John, my man.' [1473]

MANTRAP, a woman's commodity. [Grose, "Dictionary of the Vulgar Tongue," London, 1785]

At the kinges court, my brother, Ech man for himself. [Chaucer, "Knight's Tale," c. 1386]

[4] fellow (n.) "companion, comrade," c. 1200, from Old English feolaga "partner, one who shares with another," from Old Norse felagi, from fe "money" (see fee) + lag, from Proto-Germanic *lagam, from PIE root *legh- "to lie down, lay." The etymological sense of fellow seems to be "one who puts down money with another in a joint venture."

Meaning "one of the same kind" is from early 13c.; that of "one of a pair" is from c. 1300. Used familiarly since mid-15c. for "any man, male person," but not etymologically masculine (it is used of women, for example, in Judges xi.37 in the King James version: "And she said unto her father, Let this thing be done for me: let me alone two months, that I may go up and down upon the mountains, and bewail my virginity, I and my fellows").

Its use can be contemptuous or dignified in English and American English, and at different times in its history, depending on who used it to whom, it has carried a tinge of condescension or insult.

University senses (mid-15c., corresponding to Latin socius) evolved from notion of "one of the corporation who constitute a college" and who are paid from its revenues. Fellow well-met "boon companion" is from 1580s, hence hail-fellow-well-met as a figurative phrase for "on intimate terms."

In compounds, with a sense of "co-, joint-," from 16c., and by 19c. also denoting "association with another." Hence fellow-traveler, 1610s in a literal sense but in 20c. with a specific extended sense of "one who sympathizes with the Communist movement but is not a party member" (1936, translating Russian poputchik).

Fellow-countrymen formerly was one of the phrases the British held up to mock the Americans for their ignorance, as it is redundant to say both, until they discovered it dates from the 1580s and was used by Byron and others.

[5] guy (n.2)  "fellow," 1847, American English; earlier, in British English (1836) "grotesquely or poorly dressed person," originally (1806) "effigy of Guy Fawkes," leader of the Gunpowder Plot to blow up British king and Parliament (Nov. 5, 1605). The effigies were paraded through the streets by children on the anniversary of the conspiracy. The male proper name is from French, related to Italian Guido.

[6] chap (n.) 1570s, "customer," short for obsolete chapman in its secondary sense "purchaser, trader" (also see cheap). Colloquial familiar sense of "lad, fellow, man or boy" is first attested 1716, usually with a qualifying adjective. Compare slang (tough) customer and German Kunde "customer, purchaser," colloquially "fellow."

[7] human (adj.) mid-15c., humain, humaigne, "human," from Old French humain, umain (adj.) "of or belonging to man" (12c.), from Latin humanus "of man, human," also "humane, philanthropic, kind, gentle, polite; learned, refined, civilized." This is in part from PIE *(dh)ghomon-, literally "earthling, earthly being," as opposed to the gods (from root *dhghem- "earth"), but there is no settled explanation of the sound changes involved. Compare Hebrew adam "man," from adamah "ground." Cognate with Old Lithuanian žmuo (accusative žmuni) "man, male person."

Human interest is from 1824. Human rights attested by 1680s; human being by 1690s. Human relations is from 1916; human resources attested by 1907, American English, apparently originally among social Christians and based on natural resources. Human comedy "sum of human activities" translates French comédie humaine (Balzac); see comedy.

human (n.) "a human being," 1530s, from human (adj.). Its Old English equivalent, guma, survives only in disguise in bridegroom.